BrabantStad meets Benjamin Barber

Auteur: Joks Janssen

Hij heeft onder lokale bestuurders de status van een popster. Niet zo vreemd, gezien de boodschap waarmee hij de wereld rondtrekt. Een boodschap die even uitdagend als kernachtig op de cover van zijn nieuwste boek staat afgedrukt: ‘If Mayors Ruled the World’ – als burgemeesters de wereld zouden regeren.

De auteur, Benjamin R. Barber, is een Amerikaanse politicoloog die internationaal doorbrak met de bestseller Jihad vs. McWorld, een boek over de confrontatie tussen globalisering en religieuze fundamentalisme, dat na de aanslagen van 9/11 wereldwijd de aandacht trok. Barber heeft onmiskenbaar een talent voor goed getimede analyses, die aanzetten tot nadenken. In zijn nieuwste boek is dat niet anders. Daarin brengt hij op overtuigende wijze twee actuele ontwikkelingen met elkaar in verband, die ook voor Noord- Brabant uiterste relevant zijn.

  • Ten eerste is dat de wereldwijde explosieve groei van steden. De mensheid concentreert zich meer en meer in grotere steden, metropolen. Steden groeien, zelfs in krimpend Europa. Noord- Brabant vormt daarop geen uitzondering.
  • Ten tweede is dat de kracht die uitgaat van de doe-het-zelf maatschappij, die op lokaal niveau tot bloei komt. Meer dan natiestaten, zijn steden motor van de hedendaagse democratie.

20140415-BrabantKennis-Metropolis_Brabantstad_HR_073

Stad en land

Om met de eerste ontwikkeling te beginnen: door demografische en economische ontwikkelingen zien we ook in Noord-Brabant de verhouding tussen stad en platteland veranderen. Het is een ontwikkeling die vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw gaande is. Vanaf dat moment wisten de grote Brabantse steden zich met succes te ontworstelen aan de negatieve spiraal van wegtrekkende bewoners en werkgelegenheid.

De leegte die de de-industrialisatie zowel in ruimtelijke als in economische zin had achtergelaten, werd opgevuld met nieuwe projecten. Verlaten terreinen, zoals het Paleiskwartier in ’s-Hertogenbosch en Strijp S in Eindhoven, werden omgevormd tot bruisende stadswijken. Het is een ontwikkeling die nog volop gaande is en ervoor zorgt dat de Brabantse steden weer in trek zijn als woon- en werkplek. Zo groeide de bevolking van Breda, Eindhoven, Helmond, ’s-Hertogenbosch en Tilburg de afgelopen tien jaar met bijna 7%; ruimschoots boven het Brabants gemiddelde (3%). En de nationale rekenmeesters van het CPB constateren in de studie Stad en land (2010) dat na de Randstad de grootste economische groei zich de afgelopen kwart eeuw heeft voorgedaan in de driehoek tussen Breda, Tilburg, Eindhoven en ‘s- Hertogenbosch.

Deze groei zorgt er tegelijkertijd voor dat de Brabantse steden steeds meer vervlochten raken met hun bredere omgeving en opgaan in een ruimer, stadsregionaal verband. In de globaliserende economie vormen dergelijke regio’s steeds meer de brandpunten van ontwikkeling en vernieuwing.

Duurzaamheidsopgave

De verwachting is dat de jongere beroepsbevolking en de economische groei zich de komende decennia nog verder zal concentreren in de Noord-Brabantse stedelijke regio’s, die daarmee ook voor een belangrijke duurzaamheidopgave staan. Daarmee raken we aan de tweede belangrijke ontwikkeling die Barber in zijn boek aan de orde stelt, namelijk de stad als sociaal laboratorium, als de plek waar bestuurders en burgers zelf het initiatief nemen en waar de echte innovaties voor duurzaamheid plaatsvinden.

Steden zijn volgens Barber meer dan nationale staten in staat om ons een duurzame toekomst te schenken. Nationale staten kunnen volgens hem de internationale problemen niet aan. Ze steunen te sterk op hun onafhankelijkheid, terwijl de wereld door globalisering steeds meer onderling afhankelijk is geworden. Steden daarentegen worden niet gehinderd door soevereiniteit of door grenzen. Ze weten dat ze voor hun economie, arbeidsmarkt en energievoorziening afhankelijk zijn van anderen, en dat ze daarom slim moeten besturen in netwerken. Niet voor niets is vanuit dit besef in Noord-Brabant het samenwerkingsverband ‘BrabantStad’ ontstaan met aantoonbare successen op het gebied van onder meer mobiliteit, cultuur en de taskforce B5 tegen georganiseerde criminaliteit.

Participatie

Misschien nog wel belangrijker dan deze praktische en op samenwerking gerichte focus van de Brabantse steden en hun burgemeesters, is het feit dat op lokale schaal nog echte participatie en dus echte democratie kan worden georganiseerd. Waar de nationale overheid nauwelijks meer in staat lijkt tot het organiseren van betrokkenheid, voelen veel burgers zich nog wel verbonden met hun wijk, stad en regio. De stedelijke arena daagt uit om concreet vorm te geven aan ambities, wensen en dromen op het terrein van voedsel, energie, zorg en woningbouw.

Ook in de Noord-Brabantse steden bruist het inmiddels van de burgerinitiatieven. Burgers nemen het heft in eigen hand en maken slim gebruik van crowd funding-sites, sociale media en creatieve verbindingen met het bedrijfsleven om initiatieven van de grond te krijgen. De Brabantse steden ontwikkelen zich zodoende niet alleen steeds nadrukkelijker tot belangrijke culturele, economische en onderwijscentra, maar ook tot broedplaatsen van politieke en sociale innovatie.

Toekomstbestendig?

De op handen zijnde grootschalige decentralisatie van taken en verantwoordelijkheden op het gebied van jeugd, arbeid en zorg zal deze broedplaatsfunctie verder versterken. Immers, alleen al vanwege de beperktere budgetten kunnen de Brabantse steden hun nieuwe sociale taken nooit op dezelfde manier organiseren als het rijk daarvoor deed. Innovatie is geboden om de schaarsere middelen effectief en efficient in te zetten en tegelijkertijd aan te sluiten op de rijkdom en de creativiteit van de zich ontwikkelende doe-het-zelf maatschappij. Cruciaal in deze operatie lijkt het opnieuw ‘aarden’ van de stedelijke overheid in de lokale gemeenschappen van buurt, wijk en regio.

De interessante vraag die zich opdringt is of de politiek daarmee in zekere zin niet terugkeert naar haar oorsprong, de polis, de agora, waar burgers met elkaar hun belangen wegen en hun keuzes maken? En of deze terugkeer toekomstbestendig is? Anders geformuleerd: is de zich ontwikkelende metro-polis BrabantStad hét lonkend perspectief voor een veerkrachtig Noord-Brabant?

Het antwoord hierop zal in belangrijke mate afhangen van de wijze waarop de BrabantStad burgemeesters de lokale innovatiekracht van hun steden slim weten te verbinden met internationale uitdagingen en netwerken. Steden hebben, zoals Barber opmerkt, immers het voordeel dat ze klein genoeg zijn voor de democratie, maar als ze samenwerken zijn ze groot genoeg om krachtig te regeren op wereldschaal.

Meer lezen