Zelfredzaamheid: hoe gaan we het doen?

Avond over Het Nieuwste Organiseren

Meer dan ooit vraagt de overheid van burgers om zelf het voortouw te nemen. Hoe is het in Brabant gesteld met die veelgeprezen én verguisde participatiesamenleving? Om die vraag draaide het tijdens de afsluitende bijeenkomst in de reeks rond ‘Het Nieuwste Brabant’, op donderdag 9 oktober in Eindhoven. Een avond over ‘Het Nieuwste Organiseren’, ondernemende ouderen, zzp’ers als cadeautje en Nederland als ‘wereldkampioen mantelzorg’.

Terwijl de eerste biertjes op tafel verschijnen, wordt er tijdens de inloop van de avond al aan diverse statafels driftig vooruitgeblikt op wat komen gaat. De coöperatieve gedachte van weleer? Die komt langzaam weer terug, daar is een bezoeker heilig van overtuigd. Niks ‘nieuwste organiseren’, maar ‘oude wijn in nieuwe zakken’. Is dat inderdaad zo? Hoe staat het anno 2014 met de zelfredzaamheid van de Brabanders? En: in hoeverre biedt de terugtredende overheid kansen?

Participatiesamenleving: hot or not?
Nadat het begrip voor de eerste keer opdook in de Troonrede van 2013, was de participatiesamenleving vrijwel meteen een hot topic in de krantenkolommen. Eind 2013 riep Genootschap Onze Taal het woord zelfs uit tot Woord van het Jaar. Terecht? Panellid Jos van der Lans, cultuurpsycholoog, journalist én oud-politicus namens GroenLinks, denkt van wel. “De verzorgingsstaat zoals we die na de Tweede Wereldoorlog opbouwden, was een grandioos succes. De keerzijde van dat succes was een enorme bureaucratisering. Mensen willen dat niet meer, ze zijn welvarender geworden en willen de regie over hun eigen leven terug. En dankzij de voortschrijdende technologie kán dat ook.” Ad Pijnenborg stond aan de wieg van de zorgcoöperatie in Hoogeloon. Een geslaagd voorbeeld van hoe burgers het heft in eigen handen nemen, vindt hij. “De ouderen in Hoogeloon wilden niet meer naar de zorg toe, ze wilden dat de zorg naar hén kwam. Uiteindelijk heeft dat geleid tot onze zorgcoöperatie, een van de eerste in Nederland. De coöperatie beheert aanleuningwoningen en zorgvilla’s en regelt onder meer maaltijden en zorg aan huis. Dankzij de coöperatie kunnen mensen zo lang mogelijk in hun eigen gemeenschap blijven wonen.” De Hoogeloonse ouderen waren niet ontevreden over de zorg zelf, benadrukt Pijnenborg. “Het ging vooral over de manier waarop. Ze hadden behoefte aan iemand die niet alleen vraagt naar hun indicatie, maar die de vraag stelt: wat heeft u nodig om vérder te komen?”

Stad versus dorp
Gedurende de avond kunnen de bezoekers meerdere malen via een stemkastje reageren op stellingen. De eerste stelling: in Brabant bestaat de participatiesamenleving al veel langer, burgers trokken ‘altijd al’ samen op. Daarmee is 38 procent het eens; Brabanders ‘kruipen gemakkelijk bij elkaar’, vindt een bezoeker. Een nee-stemmer noemt de stelling te rigide: ‘altijd’ is overdreven. Volgende stelling: niet de Brabantse steden, maar de dorpen lopen voorop als het gaat om burgerparticipatie. Ruim twee derde (69 procent) is het daarmee eens. Zoals een bezoeker uit Woensdrecht, die concludeert dat er in zijn dorp ‘enorm veel’ gebeurt. Maar dat Brabantse steden achterlopen is ook onzin, vindt iemand anders: de wijken en buurten in de stad kennen net zo goed saamhorigheidsgevoel en mooie initiatieven. Burgerparticipatie ontstaat overal!

Zzp’ers zielig?
Een kunsthistoricus die je rondleidt in het Rijksmuseum. Een handige klusser die je Ikea-meubel komt monteren. Een belastingadviseur die je helpt bij je aangifte. Het idee achter Jo Cadeau is simpel: geef een zzp’er cadeau. De zorg is niet het enige domein waar veranderingen gaande zijn. Initiatief­neemster Josje Damsma ziet een groeiende markt ontstaan nu steeds meer mensen – al dan niet gedwongen door de omstandigheden – kiezen voor een bestaan als zelfstandige. “Met een Jo Cadeau geef je niet alleen een origineel presentje, je biedt ook werk aan zzp’ers én je biedt menselijk contact. Vaak zie je ook dat zo’n eenmalige klus leidt tot meer opdrachten.” Zzp’ers zijn volgens Damsma vaak ‘negatief’ in het nieuws: ze bouwen bijvoorbeeld geen pensioen op en hebben geen recht op ww. “Des te opvallender dat juist zzp’ers tevredener zijn dan mensen in loondienst. Die geven hun arbeidsvreugde gemiddeld een 7,5 – wat overigens nog steeds best hoog is –, zzp’ers waarderen hun werk met een 8,5. Het bestaan van de zzp’er is dus zeker niet alleen maar kommer en kwel, zoals in de krant wel eens gesuggereerd wordt.”

Innovatie begint klein
Tijdens de avond passeren meer ‘kleine’, lokale initiatieven de revue die het contact tussen burgers bevorderen. In de Bossche wijk Hambaken leidt buurtonderneming Noorderpoort Samen Doen tot meer saamhorigheid in de wijk; in een leegstaand gebouw verrezen kleine winkeltjes, een ruilshop en een muziekschooltje. En in de ‘huiskamer’ van het gebouw treffen buurtgenoten elkaar voor een kop koffie en een gesprek. In Eindhoven brengt het project WIJeindhoven op succesvolle wijze wijkgenoten bij elkaar; iemand druppelt dagelijks de ogen van een bejaarde buurvrouw en krijgt in ruil een maaltijd mee. En de Eindhovense wijk StrijpS (waar ook deze bijeenkomst plaatsvindt) transformeerde in tien jaar tijd van een door Philips-fabrieken gedomineerde ‘verboden stad’ tot een bruisend stadsdeel – dankzij een door mond-tot-mondreclame opgebouwde community van kunstenaars en ondernemers. Jos van der Lans is enthousiast over wat hij allemaal voorbij hoort komen. “Innovatie begint klein, en dit zijn daar heel mooie voorbeelden van.”

Decentralisatie
Het woord ‘klein’ is niet de eerste kwalificatie die te binnenschiet bij de aanstaande reorganisaties in de jeugd- en ouderenzorg – het laatste onderwerp van vanavond. Per 1 januari 2015 hevelt het rijk diverse zorgtaken – bij een fors krimpend budget – over naar de gemeenten. Josje Damsma heeft haar twijfels over de motieven achter de aanstaande decentralisatie; ‘zelf doen’ is een door het kabinet wel érg makkelijk bereden stokpaardje, vindt ze. “Zelfredzaamheid is meestal een verkapt excuus voor bezuinigingen. Het zal mij benieuwen of dit goed afloopt.”

Niet iedereen is zo pessimistisch. Dat blijkt uit een volgende stelling waarop de bezoekers mogen reageren met hun stemkastje: 53 procent van de bezoekers denkt dat de jeugdzorg bij de gemeente in goede handen is. De algehele teneur: de zorg zo dicht mogelijk bij de burger organiseren is op zich een goede zaak. Volgens Ad Pijnenborg moeten we de situatie zoals die lange tijd was ook niet idealiseren. “De zorg was lange tijd enorm bureaucratisch, in die zin kan het alleen maar beter worden. Maar: de transitie gaat lang duren.”

Wereldkampioen mantelzorg
De zorg van de toekomst zal in elk geval meer afhankelijk worden van mantelzorg, daar zijn vriend en vijand het over eens. De laatste stelling gaat daar over: is de zorg ‘nieuwe stijl’ te afhankelijk van welwillende familie en vrienden? Van de bezoekers denkt 58 procent van niet; er is immers altijd de garantie dat je kunt terugvallen op professionele zorg. En Nederland is nog altijd ‘wereldkampioen mantelzorg’, benadrukt Jos van der Lans. Josje Damsma vertelt over haar schoonmoeder, die lijdt aan MS. “Vanuit haar persoonsgebonden budget ontvangt ze professionele hulp. Maar daarnaast heeft ze een netwerk om zich heen verzameld van familie en vrienden, die de krant voorlezen of een stukje met haar gaan wandelen. Een mooi voorbeeld van hoe een mix van professionele hulp en mantelzorg eruit kan zien.” De professional blijft nodig, voorziet Ad Pijnenborg. “Maar langzaam keren we terug naar de ‘zorgzame samenleving’ van vroeger. Daar ben ik heilig van overtuigd.”

Krachtige combinatie
Daarmee komt er een einde aan de bijeenkomst, die de laatste was in een reeks van vier rond ‘Het Nieuwste Brabant’. Voor commissaris van de Koning Wim van de Donk reden om ter afsluiting de organisatie en deelnemers te bedanken én kort terug te blikken op de avond. Hij is positief gestemd over de manier waarop Brabant omgaat met alle veranderingen die op de provincie af komen. “Ik geloof echt dat de kracht zit in de combinatie van de initiërende samenleving en een intelligent meebewegende overheid. Die combinatie biedt ongelooflijk veel kansen.”

 Tekst: Joost Peters, Textuur
Fotografie: Willeke Machiels